Mimo że filmy noir czasy świetności mają już dawno za sobą, wciąż należą do najciekawszych w historii kina. Kręcone niemal wyłącznie w czarno-białych barwach, uwodzą urokiem, którego próżno szukać we współczesnych produkcjach.

Chociaż te filmy gangsterskie z lat 40. i 50. produkowano przede wszystkim z myślą o amerykańskim widzu, to cieszyły się one dużym zainteresowaniem w Europie, w szczególności we Francji. Ciekawy jest również fakt, że to właśnie tam zaczęto określać je mianem „noir sensibility”, co można tłumaczyć jako mroczną wrażliwość.

Za jeden z najważniejszych filmów z tego gatunku uważa się dziś „Sokoła maltańskiego”, określanego arcydziełem światowej kinematografii z kilku powodów. Wraz z jego premierą, w 1941 roku otwarto nową erę, w której zaczęto opowiadać historie nie zawsze kończące się happy endem. Wcześniej twórcy unikali pokazywania mrocznych, wywołujących smutek obrazów. Jednak wraz z wybuchem II wojny światowej, uświadamiającej, że życie nie zawsze jest usłane różami i że cierpienie możne dotknąć każdego z nas w najmniej oczekiwanym momencie, mentalność twórców mocno się zmieniła a modelowe, idealne postaci zostały wywrócone do góry nogami. Reżyser John Huston utrwalił elementy, które od tego momentu zaczęły coraz śmielej pojawiać się w innych produkcjach. Bezwzględni gangsterzy gotowi na wszystko, którym musi stawić czoła prywatny detektyw manipulowany przez uwodzicielską kobietę.

Główny (anty) bohater nie jest już odważnym dżentelmenem, ale cynicznym, często pozbawionym skrupułów samotnikiem. W niczym nie przypomina swoich protagonistów z poprzednich lat. Jest też ona – femme fatale, kobieta demoniczna, często ukrywające swoje prawdziwe oblicze.

Co prawda pierwszą filmową „złą kobietą” była Theda Bara, odnosząca wielkie sukcesy aktorka z lat 20 – tych, jednak dopiero kreacje Rity Hayworth, Jane Greer czy Gene Tierney najbardziej zapadły w pamięć. Kiedy w 1944 roku do kina weszło „Double Indemnity” Billy’ego Wildera, rola Barbary Stanwyck (prawdziwej femme fatale o imieniu Phyllis Dietrichson) stała się pierwowzorem dla jej następczyń. „Gilda”, obraz który przeszedł do historii jako jeden z najbardziej śmiałych i namiętnych, głównie za sprawą sceny zdejmowania długiej atłasowej rękawiczki, ukazał kobietę uwikłaną w niebezpieczne związki, która sprowadza upadek na mężczyzn, z którymi ma romans ale, także śmierć na siebie.

Intrygi, kłamstwa czy oszustwa nikogo nie zaskakują a morderstwa są wręcz trywializowane i sprowadzone do kolejnych wystrzelonych kul.

Ważna i odróżniająca noir od innych filmów jest też strona wykonania. Ciemne, duszne alejki oświetlone lekko przez neony. Ujęcia kręcone głównie nocą. Nawet sceny za dnia są pokazywane w szarym tonie, tak aby potęgowały mroczny klimat. Wnętrza pokoi mieszczące się gdzieś w obskurnych hotelach lub biurach, opuszczone zakamarki, gdzie na każdym kroku może skrywać się zło. Ciekawym posunięciem było pokazywanie kobiet oraz ich odbić w lustrze - miało to podkreślać ich dwulicowość. Te cechy stały się nieodłącznym elementem „czarnych” filmów.

Jednak to wszystko nie definiowało ich w sposób oczywisty. Samo pojęcie noir i to czy należy do gatunku, jakie są jego flagowe elementy i prawdziwy początek, przez wiele lat poddawane było dyskusji. Twierdzono, że mroczna aura sama w sobie nie jest najważniejsza. To przede wszystkim okrutni, bezwzględni często przesiąknięci złem bohaterowie. Krytycy byli mocno podzieleni, jedni jako pierwszą produkcję wskazują „Sokoła maltańskiego”, inni „Obywatela Kane'a”. Warto wspomnieć jeszcze o „Stranger on the Third Floor” z 1940 roku a szczególnie sceny koszmaru, którego oniryczne sekwencje stały się inspiracją dla późniejszych produkcji. 
Wiele z tych filmów powstało na podstawie książek detektywistycznych, napisanych w latach 30 – tych. Do sfilmowanych powieści należy „Sokół maltański” Dashiella Hammeta. Swój wkład miał także James M. Cain, którego powieści stały się bazą wyjściową dla „Listonosz zawsze dzwoni dwa razy”, czy „Podwójnego ubezpieczenia”. Obaj panowie zaliczani byli do grupy tzw. „hardboiled writers”, co w wolnym tłumaczeniu oznacza pisarzy-twardzieli. Stwierdzenie to przylgnęło do nich z powodu postaci opisywanych przez nich w książkach.

Za film kończący prawdziwą erę noir uznaje się dziś „Dotyk zła” Orsona Wellesa z 1958 roku. Nie oznacza to, jednak że ten styl całkowicie zniknął z filmów. „Czarne elementy" dawały sobie doskonale radę w późniejszych dekadach, o czym świadczyć może jego ewolucja w neonoir. Bohaterowie stworzeni w złotym okresie „czarnego filmu” stali się wzorami dla późniejszych twórców. Pomieszanie charakterystycznych wątków, stylów prowadzenia opowiadania czy też czerpanie z „noirowych” zdjęć stanowi to, co określa nowo powstały styl. Pierwszym filmem był nakręcony w 1960 roku francuski „À bout de souffle” (Do utraty tchu). Wyreżyserował go Jean-Luc Godard na podstawie powieści François Truffaut, a w główną rolę złodzieja samochodów wcielił się Jean-Paul Belmondo. Grana przez niego postać jest wzorowana na rolach Humphreya Bogarta. W 1974 roku Roman Polański stworzył słynne „Chinatown”. Martin Scorsese i scenarzysta Paul Schreder w 1976 roku nakręcili „Taxi Driver”, w którym realia zderzają się z tymi wykreowanymi w neonoir. W silnym nawiązaniu do tego stylu nakręcono również „Łowcę androidów”.

Wiemy już co było znakiem rozpoznawczym filmów noir, jeśli chodzi jednak o plakaty, warto zwrócić uwagę na podobieństwo do tego, co widzimy w filmie. Klaustrofobiczne kompozycje, pochylone kąty, gra świateł i cieni tak jak w samych filmach, wszystko po to, by podkreślić pewne elementy tematyczne. To, co wyróżniało się najbardziej, to całe palety barw, wśród których dominowała czerwień. Obowiązkowya była także przepiękna kobieta z uwodzicielskim spojrzeniem i mężczyzna w fedorze z papierosem lub bronią w ręku.

Dla wielu ludzi te plakaty są jednymi z najlepszych w swoim gatunku. 

Weekendowe wycieczki na Księżyc i Marsa, wiedza wszczepiana do mózgu za pomocą przymocowanych do niej drutów oraz epickie podwodne walki z gigantycznymi rybami-potworami – czyli kolejny zwyczajny dzień w przyszłości. To wszystko może brzmieć jak przywidywania współczesnych futurystów, ale w ten sposób wyobrażano sobie świat przyszłości już ponad sto lat temu. Niewątpliwie duży wpływ na wyobraźnię miał Juliusz Verne, który swoimi powieściami, "20,000 Leagues Under The Sea" i "Around The World In 80 Days", przyprawiał Francuzów o omdlenia.

Te stare pocztówki przedstawiające XXI wiek pokazują jak niesamowicie proroczo ludzie wstrzelili się w to, co nadejdzie, ale też jak w wielu przypadkach mylili się co do niej, uświadamiając jak bardzo trudne jest przewidzenie spójnej wizji przyszłości. Jednak to, co najbardziej przykuwa moją uwagę, to sposób, w jaki przedstawiono otoczenie wokół. Chodzi mi o tendencję do przyjęcia pewnych rzeczy jako niezmieniających się. Nowoczesne taksówki, roboty obsługujące ludzi, video-telefony a wokół nich kobiety w sukniach i mężczyźni w surdutach, melonikach i z parasolami w ręku. Technika ulegająca zmianie, ale moda wciąż w tym samym miejscu. Na każdej pocztówce widać mieszankę futurystycznej koncepcji z rzeczami, które wyglądają dziś bardzo staroświecko. Nie wiem, czy to pominięcie szczegółu, na którym postanowiono się nie skupiać, czy faktycznie myślano, że taka forma stroju będzie obowiązywać przez lata.

Inna sprawa, to przedstawienie obrazów i filmów, które wyświetlane są wyłącznie na ścianach. To ciekawe, że ciężko jest znaleźć obraz pokazujący coś na kształt komputera. Dość dziwne, bo już w na początku XXI w. w powszechnym użytku miały znajdować się roboty. Wyobrażenie o człekokształtnych maszynach pomagających nam w codziennych obowiązkach, lub nawet zastępujących nas w nich, było jednym z najważniejszych elementów w przedstawieniu przyszłości (warto dodać, że słowo „robot” po raz pierwszy pojawiło się w 1920 r. w czeskiej sztuce teatralnej autorstwa Karela Čapka „R.U.R.”). 

"Family Departing Visit with Grandparents in their Commuter Helicopter"

Jednak nic tak nie fascynowało ludzi jak możliwość podboju nieba. To ma sens, biorąc pod uwagę, że pierwszy Zeppelin zbudowany został w 1900 roku, a bracia Wright wykonali swój historyczny lot w 1903 roku. Przedstawiony w 1947 r. obraz, którego autorem był Alexis V. Lapteff pt. "Family Departing Visit with Grandparents in their Commuter Helicopter" pokazuje, że w niedługim czasie pojazdy latające będą dostępne dla wszystkich rodzin. Maszyny służące do latania, tak jak roboty miały nam ułatwić życie. Wśród wizji pojawiały się samoloty czy krzyżówki dorożek z projektami Loenarda da Vinci oraz wszelkiego rodzaju pojazdy, których nie powstydziliby się twórcy filmów z lat 50 i 60. 

Spekulacje co do roku 2000 były przeróżne: plecaki odrzutowe, promienie śmierci, domy zamknięte pod kopułą, ale też ogólnie dostępne komputery, dzięki którym będzie można sprawdzić wiadomości ze świata, aktualną prognozę pogody, obejrzeć filmy, ustawić monitoring, czy zrobić zakupy. Tak początek XXI w. Widziany był oczami amerykanów żyjących w latach 60-tych. Niektórzy wyjątkowo celnie przewidzieli przyszłość, ale też mieli kilka wtop jak rysownik Arthur Radebaugh publikujący swoje komiksy w latach 1958-1963 o szpitalach w kosmosie. Inspiracją była teza, że warunki panujące poza ziemią, czyli brak grawitacji, promieniowanie czy niskie temperatury, mogą znaleźć swoje zastosowanie w medycynie. 

Filmy z gatunku science fiction obrazujące w pewien sposób strach przez nieznanym zaczęły się pojawiać bardzo wcześnie w historii, bo już w epoce filmu niemego. W 1902 roku Georges Méliès nakręcił „Le Voyage dans la lune”, pierwszy poważny film z tego gatunku zainspirowany powieściami „Z Ziemi na Księżyc” Juliusza Verne oraz „Pierwsi ludzie na księżycu” H.G. Wellsa. Film pokazuje podróże kosmiczne, niesamowite wizualizacje, innowacyjne efekty specjalne jak na tamte czasy i mocno wpływa na innych reżyserów. Lata 40, 50, czy 60, to również wzrost niskobudżetowych filmów klasy „B”. Ogólnoświatowy strach przed wojną nuklearną spowodował ponowne zainteresowanie nauką.

Lata 50 były również świtem ery kosmicznej, ludzie zaczęli „zwiedzać” przestrzeń kosmiczną i snuć domysły o naszej obecności poza Ziemią. Wiele filmów pokazuje jak bardzo jesteśmy nieprzygotowani na obecność we Wszechświecie. „The Angry Red Planet” (1959), „First Man Into Space” (1959), „It! The Terror from Beyond” (1958) - który uważany jest za prekursora filmu Alien. Inny popularny motyw z tego okresu opowiada o spotkaniach z UFO czy to na Ziemi, czy na innych planetach. Warto pamiętać, że w sci-fi, przyszłość nie jest bezpieczna i sterylna. Wręcz przeciwnie, Ziemia ciągle nękana jest najazdami złych obcych, ciemiężona pod rządami autorytarnych dystopii. Wszyscy wiemy, że długoterminowe przetrwanie naszego gatunku jest uzależnione od kolonizacji innych planet, a ostatecznie innych systemów gwiezdnych. To nie jest kwestia, czy nasza planeta będzie się nadawać do życia, jest to kwestia jak długo będzie nadawać się do życia. W kosmosie odkrywamy nowe planety i podobnie jak w przeszłości Imperium Brytyjskie kolonizujemy nowe ziemie nie zawsze w przyjemny sposób.

Po natłoku produkcji science fiction, które były stosunkowo słabe, lata 60, przyniosły powiew świeżości w postaci jednego z najbardziej znaczących obrazów, a mianowicie „2001: A Space Odyssey”. Arthur C. Clarke, na bieżąco pisał opowiadanie, które stanowiło podstawę scenariusza, zadbał by akcja działa się w urzeczywistnionych realiach, a Stanley Kubrick połączył to ze swoją wizją. Pokazał coś, co w dobie dzisiejszych zdobyczy technologii przestaje być wymysłem fantastyki - ludzkość, zarażona technologią i Internetem oraz brakiem kontaktu z innymi ludźmi tak samo, jak maszyny nie okazuje uczuć uczuć.  

"Terminator", "Ucieczka z Los Angeles", "Planeta małp", "Powrót do przyszłości II", "Alien", "Blade Runner", filmy o przygodach Jamesa Bonda, niepokojący "Beyond the Black Rainbow" czy niedawny "Interstellar" to tylko kilka przykładów jak można (próbować) doskonale przewidzieć przyszłość. Choć dziś większość z tych filmów można włożyć między retro-futuryzm, to jednak wiele z nich było w swojej wizji bardzo przekonujące. Najważniejsze jest to, że granica pomiędzy nauką i science fiction zaczyna się mocno zacierać. Niemal każdego dnia słyszymy wieści o zadziwiających odkryciach lub wynalazkach, które nie miały się zdarzyć w ciągu najbliższych lat.

"Pioneers Again" - Morris Scott Dollens